In het begin...
bestond Nederland niet.
zee, getij, rivieren, slibbanken, zandheuvels
vocht, muggen.
Zwemmend land, Genesisland
De tijd spoelde mensen naar deze archipel
kleine Jannen en slikvolk
Op eilanden leefden ze.
Op Orisant.
Schepping met de schop.
Een verhaal.

Altijd leefden in onze Lage Landen mensen die zich moesten verweren tegen de zee. Orisant gaat over de eeuwig durende worsteling met het water. Het vertelt over de belevenissen  van mensen die de delta van Zuidwest-Nederland binnen trokken. Generatie na generatie probeerde er een bestaan op te bouwen.

Een kleine groep vestigde zich op een eiland in de ononderbroken woelende monding van de Oosterschelde.

Daar begint ons verhaal.

Op een zandbank in de Oosterschelde groeide slijkgras. Dat gras hield slib vast. Het land werd hoger. Toen kwamen de mensen en legden een dijk.

Het eiland Orisant is in 1602 ingepolderd in opdracht van de twee oudste kinderen van Willem van Oranje. Dat waren de door de Spanjaarden gegijzelde Filips-Willem en zijn zuster, tevens  zaakwaarnemer, Maria van  Nassau. Dat gebeurde met de vlammen van de Tachtigjarige Oorlog op de achtergrond. De Spanjaarden dreven de opstandige calvinisten in de Lage Landen bijeen. Laag! Niet meer dan een modderig hoekje van Noordwest-Europa, waar de grote rivieren van het continent hun water naar de zee brengen. Daar, in een ongezonde, natte wereld van schorren en veenmoerassen bouwden deze mensen aan een veerkrachtige samenleving.

Orisant is een kroniek van geringe, maar volhardende mensen.

Het eiland Orisant bestaat niet meer. Alleen in oude archieven vind je nog fragmenten tekst over de gebeurtenissen  aldaar en het lot van het eiland. Losse namen, aantekeningen, rekeningen. Mensen van Orisant, opgedoken uit de nooit bezochte diepten van onze geschiedenis.

Orisant biedt een historische spiegel. Immers, lang beheerste de drang naar de heerschappij over het water ons denken en ons bestaan. Nog altijd werken we aan de voltooiing van Nederland. De mensen die op Orisant leefden en ploeterden, waren onze voorouders.  Dat waren wij.

De mensen op Orisant hebben echt geleefd. Aan hen is de website opgedragen.

Een archipel van zand en slik

Het westen van Nederland is ontstaan uit een moerassige delta waar, nog altijd, rivieren de zee ontmoeten. Tot ongeveer het jaar 1200 had het water vrij spel. Toen kwam de mens. Vooral de katholieke kerk investeerde in de bouw van dijken en het aanwinnen van nieuw land. Direct daarna kwamen omhoog gevallen boeren die zich heren noemden. Ze bouwden houten palissades op hoogten en noemden dat kastelen. Rond de eerste kapel en rond het kasteel ontstonden gemeenschappen. 

De mensen organiseerden het verweer tegen de zee, per polder, dus volgens het principe van 'elk zijn dijk', en wat de buurman doet moet-ie zelf maar weten. Dat veroorzaakte nogal wat waterstaatkundige ongelukken: vooral overstromingen. De gewone man betaalde de tol. De eigenaren zaten ver weg, in het klooster, of hoog en droog, in hun burcht. Wind en water schiepen in zuidwest-Nederland een altijd bewegende archipel van eilanden en schiereilanden. Hoeveel keer er ook mensen verdronken, er kwamen altijd weer nieuwe pioniers terug. En altijd hadden ze en schop bij zich. Ze roeiden naar zandplaten en naar hoge banken waar groene schorren het leven boven de vloed deden groeien. Vaak kwamen eerst de herders. Met hun beweiding maakten ze de schorren rijp voor bedijking. 

Zo werden de zandplaten polders. Sommige van die polders bestonden maar een paar jaar, andere overleefden »»n pioniersgeneratie en verdwenen daarna voor altijd. Zo verging het ook dat ene kleine, vergeten eiland Orisant. De Nassaus gaven de inpolderingen in West-Brabant en Zeeland in de vijftiende en de zestiende eeuw een grote stimulans. Ook Willem van Oranje die in 1568 zijn vorken en lepels nog moest verkopen om een legertje vrijbuiters te huren om Alva te bestrijden. Door toedoen van de voorouders van koningin Beatrix zijn er in dit gebied heel wat dorpen die een Voorstraat kennen. Dat allemaal dankzij die ene ontwerp-plattegrond die de stedenbouwers van de Nassaus hanteerden als er ergens in de nieuwe polder een dorp moest komen. Ooltgensplaat, Klundert en Colijnsplaat zijn er voorbeelden van. De geschiedenis van zuidwest-Nederland bestaat uit 2000 jaar landschapsvernieuwing, 1000 jaar door de elementen, 1000 jaar door de mens. En nog altijd wordt er gewerkt aan de vormgeving van de delta.

De mislukkingen.
Die waren er, door allerlei oorzaken, natuurlijk ook. De ondergang van de Grote Waard, nu de Biesbosch, in 1421 is er een voorbeeld van. Omdat Dordrecht en Geertruidenberg elkaar het licht in de ogen niet gunden en geld liever aan de Hoekse en Kabeljauwse twisten besteden en dus aan hun legertjes en niet aan de dijken. En omdat winstbeluste, kortzichtige lieden toestonden dat het veen werd afgegraven ter wille van turf- en zoutproductie. Dardoor werden de dijken min of meer ondergraven. Een catastrofe was ook de ondergang van Reimerswaal, een stad die al voor 1200 bestond en die op 5 november 1530 op een steeds verder afbrokkelend eiland kwam te liggen. Door nieuwe overstromingen zakten de stadsmuren omver. In 1631 trokken de meeste bewoners weg. In 1634 was er een publieke verkoping van de resten van deze eens zo trotse stad. Dan is er het verlies van Saaftinghe door overstroming en oorlogsgeweld. In 1584 liet Marnix van St Aldegonde, burgemeester van Antwerpen, de dijken van Saaftinghe doorsteken om de stad te beschermen tegen de Spanjaarden. Aan deze dichter van het Wilhelmus danken we nu een schitterend natuurgebied.

De vergeten eilanden
Neem Wulpen voor de kust van Zeeuws-Vlaanderen, Stuivezand ten zuiden van Zuid-Beveland en Bommenede, ten noorden van Brouwershaven, dat in 1684, 100 jaar na een moordend beleg door de Spanjaarden (1575), aan het water werd teruggegeven. En Orisant, op de bodem van de Oosterschelde. Orisant is de belangrijkste waterstaatkundige mislukking van de Nassaus. Maria van Nassau, de oudste zuster van Willem van Oranje, stak er samen met haar broer Filips-Willem veel geld en energie in. In 1598 toen de economie van de Lage Landen, ondanks de Tachtigjarige Oorlog, bloeide financierde het duo de herdijking van Noord-Beveland (verdronken sinds 1530). Orisant lag als een hoog opgewassen schor te lonken in de monding van de Oosterschelde. Er woonden alleen een paar herders. Landmeters lieten zich naar het schor roeien en zetten een polder uit. In 1602 kwam het dijkersleger. Pieter Stoffelsz van Mattemburgh organiseerde namens Maria van Nassau een verpachting van de grond en zorgde voor een bestuur op het eiland. Hans van Damme werd er de eerste schout. 

Pest, hongersnood, dijkvallen en dijkbreuken teisterden de pioniers van Orisant. In 1609 hield de schout het voor gezien. Armlastig geworden, vluchtte hij naar Walcheren. In 1625 keerde hij terug in Colijnsplaat. De tussenliggende jaren waren voor Orisant »»n lange martelgang. Door dijk- en oevervallen en steeds opnieuw binnenwaarts aanleggen van nieuwe dijken, werd het eiland steeds kleiner. Rond 1634 vertrokken de meeste volhardende pachters. In 1639 stierf ex-schout Van Damme in Colijnsplaat. Hij sleet zijn laatste jaren glansloos en in armoe; als hondenwachter in de kerk. Een paar maanden na zijn dood maakte de zee, bijna achteloos, een einde aan het tragische bestaan van Orisant.

-----------------------

Het leven van Orisant

200

De Oosterschelde is nog en smalle stroom die ergens ter hoogte van het huidige Burghsluis in zee uitmondt. Ten noorden van Colijnsplaat beschikken de Romeinen over de haven Ganuenta. Er staat een tempel gewijd aan de godin Nehalennia, ongeveer op de zuidoostelijke punt van het latere eiland Orisant.

400

De zee breekt door de duinengordel van de Zeeuwse delta. Er vormt zich een archipel van schorren en zandbanken. Vanuit hogere grond in Brabant en Vlaanderen komen herders het gebied in. De duinen van Schouwen blijven droog en bewoond.

1100

De eerste bedijkingen in Zeeland.

1300

Het eiland Orisant komt als de droogte Worighesant voor het eerst voor op oude kaarten. De droogte kleeft tegen Noord-Beveland aan. Dat is op dat moment een 'eiland' van met dijken aan elkaar geknoopte polders. Tussen Noord-Beveland en Worighesant loopt een smalle stroom: Het Fael. In die geul ligt een driehoekige zandplaat: de Vijsse. Later zal deze plaat zijn naam geven aan de grote kreek die dwars door het ingepolderde eiland Orisant loopt. In die tijd betreden de eerste herders Orisant.

1361, 13 april

Margaretha van Moermond en Wouter van Heemskerck, adellijke grootgrondbezitters op Schouwen,nemen de schorren van Orisant over van hertog Albrecht van Beieren. Een paar dagen later besluiten enkele andere Zeeuwse edelen om met toestemming van Van Heemskerck en zijn vrouw de schorren van Orisant in te polderen. Van die hele onderneming komt niets terecht.

1408, 24 mei

Hertog Jan van Brabant, op dat moment bezitter van Orisant, doet dit onroerend goed over aan de Zeeuwse edelman Claes van Borsselen. En die doet er verder niks mee.

1423

Orisant wordt eigendom van Philips van Borsselen, een losbol die overal een spoor van schulden nalaat.

1483

Vanuit Vlaanderen en vanaf de Brabantse wal rukken de bedijkers op. In West-Brabant begint Engelbert II van Nassau met de bedijking van de polder Niervaart, het latere Klundert.

1400-1500

De Oosterschelde vreet een gat in de zuidwal van Schouwen-Duiveland. Tientallen dorpen en gehuchten verdwijnen spoorloos in het diepe.

1530, 5 november

De eerste grote overstroming van de bloeiende stad Reimerswaal in het oostelijk deel van de Oosterschelde. De heer van Lodijke wil het water een haven uit laten schuren. Zijn dorp en zijn kasteel verdwijnen voor altijd in de donkere Oosterschelde: in het Gat van Lodijke. Ook Noord-Beveland gaat ten onder en blijft bijna zeventig jaar drijvend.

1532, 1 november

Opnieuw overstroomt Reimerswaal en omgeving.

1551, 12 januari.

Derde overstroming van Reimerswaal. De laatste bewoners verlaten de stad.

1581

In Zierikzee tekent kaartenmaker Levien Ruta een van de eerst bekende kaarten van het 'herderseiland' Orisant.

1595

Plannen om Noord-Beveland opnieuw te bedijken.

1597

Eerste plannen om Orisant in de polder, een initiatief van Maria van Nassau.

1598

Inpoldering van Noord-Beveland.

1601, 11 juni

Een aantal potentiŒle investeerders laat zich naar Orisant roeien.

1601, 14 november

De Staten van Zeeland geven toestemming om Orisant in te polderen.

1602, maart

De inpoldering van Orisant begint.

1602, september

Verpachting gronden op Orisant.

1602, 20 november

De financiers drinken met projectleider Pieter Stoffelsz van Mattemburgh in het Nassaukasteel in Sint Maartensdijk een borrel op de goede afloop.

1603

Op Orisant heerst de pest.

1604

Verschillende dijk- en oevervallen op Orisant.

1605 en 1606

Herhaalde dijk-en oevervallen op Orisant.

1608

Pachter Jan Immertsz verliest een deel van zijn weiden bij een dijkval aan de noordkant van Orisant. Hongersnood op het eiland.

1609

De pachters op Orisant kunnen het eiland niet op eigen kracht droog houden. De toestand is uitzichtloos. Schout Hans van Damme vertrekt. Op het eiland blijven drie families achter.

1610

Jasper van Clootwijck, een telg uit een notabelengeslacht in Geertruidenberg wordt rentmeester van Noord-Beveland en van Orisant.

1611, april

Op Orisant wordt een inlaag buitengedijkt. Er gaat anderhalve hectare grond verloren.

1614

De akkers op Orisant liggen er overwoekerd en vervuild bij. Veel huizen zijn onbewoond en scheefgezakt.

1620

Nieuwe dijkvallen op Orisant

1625

Hans van Damme, voorheen schout te Orisant, duikt weer op in Colijnsplaat. Hij trouwt er met Janneke Lievensz, mogelijk afkomstig uit Arnemuiden.

1627, 17 oktober

In Breda sterft Pieter Stoffelsz van Mattemburgh, als rentmeester van de Nassaus was hij de 'projectontwikkelaar' die zowel Noord-Beveland als Orisant liet bedijken.

1634

Opnieuw verlaten de pachters Orisant. Ze voorzien dat het eiland niet te redden zal zijn.

1637

Van 742 gemeten die in 1602 zijn ingepolderd, zijn nog slechts 175 droog land over.

1639, 2 juni

Hans van Damme wordt 'van den armen' begraven in Colijnsplaat.

1639 11 november

De dijken van Orisant breken. Het eiland is definitief verloren.

1664

De kronieken melden de aanwezigheid van enkele herders op de schorren van Orisant.

1687

Een ambtenaar van de provincie Zeeland beschrijft Orisant als een in zee liggende zandplaat.

1700-1900

De oude geul Het Fael tussen Orisant en Noord-Beveland schuurt uit tot een diepte van 10 tot 27 meter. De plaat aan de noordkant, voorheen Orisant, heet nu de Vuilbaard.

1970, 14 april

De Thoolse visser K. J. Bout haalt met de netten van zijn garnalenkotter TH 6 Johanna Cornelia bij boei 10 van de Schaar van Colijnsplaat twee Nehalennia-altaren boven. Boei 10 ligt op de zuidoostelijke punt van het vroegere Orisant.

2000, juni

Duikers vinden in de Schaar van Colijnsplaat resten van Romeinse bebouwing.

2000 24 november

Het boek Orisant van Paul de Schipper wordt op de Oosterschelde ten doop gehouden. Tevens wordt Orisant digitaal herdijkt met de website www.orisant.com