Het pampameisje aan de Plompe Toren

Het verhaal van de Plompe Toren en een rondleiding met Maxima Een eenzame toren. Geen dorp in de buurt. De voet van de toren zit vast in de dijk. Tegen de glooiing klotst de Oosterschelde. Al honderden jaren staat die toren daar aan de zuidkant van Schouwen, helemaal alleen. Het is een bizarre plek, daar waar polder en zee elkaar raken. Mysterieus.

foto Johan van Gurp

Aan de horizon ligt de stormvloedkering in de Oosterschelde. Technisch wonder of arrogante techniek. "Zeeland is veilig" sprak koningin Beatrix daar op 4 oktober 1986 bij de ingebruikstelling. Om de zes generaties kent Nederland een rampzalige stormvloed leert de geschiedenis. Daar in de monding, de zee getemd. Hier, een waarschuwende vinger. Wee, het water! Altijd. Gedachten, gevoelens in de schaduw van die stenen stomp.

Waarom staat die toren daar? Hier gebeurde iets, maar wat? Het dorp heette Coudekerk. Het lag ooit drie kilometer van de zeedijk. Dat was in 1475. Weggespoeld Coudekerk was een ambachtsheerlijkheid. Graaf Willem III gaf Coudekerk in 1311 aan zijn neef Witte van Haamstede. De eerste kerk van Coudekerk was waarschijnlijk gewijd aan Sint Maarten. De kerk had twee bijaltaren, een voor het heilige Kruis, een voor de Maagd Maria. In 1322 schonk graaf Willem de Goede de kosterij van de kerk aan Pieter Dankaertszoon. In 1468 kocht ene prins van Gruuthuuse het ambacht Coudekerk. Hij bouwde een nieuwe kerk omdat de oude in verval raakte.

Rond 1550 begon de Oosterschelde noordwaarts op te rukken. Langzaam vrat de zeearm het ooit zo welvarende Zuidland van Schouwen weg. Het water naderde Coudekerk steeds dichter. Al in 1583 sloopten werklieden de kerk. De toren liet men staan. Die diende als baken voor de drukke scheepvaart op de Oosterschelde. Alle schepen die naar Antwerpen voeren, zeilden toen nog langs deze route. De Oosterschelde rukte verder op. Nog voor 1700 was het hele dorp weggespoeld.

De stad Zierikzee nam het onderhoud van de toren over. In 1974 liet de stad de buitenkant van de toren herstellen. Op initiatief van jonkheer C. A. van Citters, burgemeester van het dorp Noordgouwe, vond er in 1935 een restauratie plaats.Tijdens de Tweede Wereldoorlog liep de toren nogal wat schade op. In 1962 volgde een nieuwe restauratie. Later kwam de toren in beheer van de stichting Het Zeeuws Landschap.

De stem van de Plompe Toren Anno 2001 is de toren een toeristisch attractie. En een gratis museum. Stap eens door de houten deur naar binnen en luister. Uit de sombere holte van de toren klinkt plots een huilende wind met daardoor heen een mysterieuze stem. Luister naar het verhaal van de Plompe Toren en van het verdronken dorp Coudekerk. Die sonore stem in het binnenste van de toren vertelt over stormen, over watervloeden en over door de zee verwoeste, voor altijd verdwenen dorpen. Beklim de treden van de smalle trap in de toren en leer meer over het verdronken verleden van Nederland. Klim tot boven toe. Daar heb je een prachtig uitzicht. Het panorama is een geschiedenisles.

Hierbij een korte handleiding bij het panorama: Noordwaarts ligt Schouwen met aan de voet van de Plompe Toren de karrevelden. Dat zijn drassige stukken grond. Hier werd klei afgegraven, uitgekard, om de nabij gelegen dijk te herstellen. Karrevelden zijn overal langs de Oosterschelde te vinden. Ze liggen direct achter de dijk. Karrevelden stonden vroeger bekend als kwade oorden. Omdat het er zo vochtig was dachten de eilanders dat het bronnen waren van de beruchte Zeeuwse moeraskoortsen, een regionale variant van malaria. Die half verdronken, waardeloze stukken land, deugden hooguit om er schapen te laten lopen. Nu heten ze natuurgebieden en kijken we er blij naar de tureluurs en kluten.

Oostwaarts ligt de Schelphoek. Daar brak in de nacht van 1 februari 1953 het water door de dijk van de zuidkust van Schouwen. Het stroomgat schuurde zo diep uit dat de aannemers geen kans zagen om de dijk te dichten. Ze pasten een middeleeuwse techniek toe en dijkten het gat buiten. Met een zogenaamde vingerling. Dat is een dijk die bij diepe doorbraken landinwaarts om de stroomgeul heen wordt gelegd.

Zuidwaarts, beneden dus, tegen de voet van de dijk klotst de Oosterschelde.In de verte, voor de kust van Noord-Beveland, zeg maar van Colijnsplaat tot vlakbij de stormvloedkering, lag ooit het eiland Orisant. Nu liggen er zandplaten waar zeehonden wonen. Westwaarts liggen de karakteristieke contouren van de stormvloedkering. Dat is het kunstwerk dat nu de Oosterschelde in toom houdt.

Aan de noordkant sluit de stormvloedkering aan op de hoge duinen van Westenschouwen, aan de zuidkant ligt Noord-Beveland. Het onzichtbare land.

Op donderdag 25 oktober, 2001 kreeg de Plompe Toren hoog bezoek. Prins-Willem-Alexander en zijn Maxima stonden er een afgemeten tien minuten stil bij het natte verleden van Zeeland. Voor de liefhebbers biedt deze site een virtuele rondleiding met Maxima. De Plompe Toren van Coudekerk staat bijna met de voet in de Oosterschelde. Ooit lag de toren midden in het land. Wie wil weten welk oppervlak van Schouwen er sinds de Middeleeuwen verloren ging, kan naar het haventje van Burghsluis rijden. Klim daar op de dijk en trek een denkbare, rechte lijn over het water naar de toren van Zierikzee. Het hele wateroppervlak noordelijk van die lijn was ooit het vruchtbare, nu onzichtbare want verdronken Zuidland van Schouwen. De Plompe Toren lijkt de meest eenzame plek van Zeeland. Misschien juist daarom is het een goede plek om er een monument voor verdronken dorpen op te richten. Het provinciebestuur van Zeeland heeft besloten dat er zo een monument moet komen. Een betere plek dan bij die klomp stenen aan de oever van de Oosterschelde lijkt nauwelijks denkbaar. Eigenlijk is de Plompe Toren al een monument voor de verdronken dorpen.

Bronnen: Encyclopedie van Zeeland 'Anne met de gesp', mr. A.J. Fokker, Zierikzee, 1909